Hoe solidair zijn we écht? Curator Nav Haq over de Kyiv Biennial 2025
In oktober startte de zesde editie van de Kyiv Biennial. ‘Near East, Far West’ brengt vijf tentoonstellingen, verspreid over Europa. De hoofdpresentatie is in Warschau, het Muhka draagt bij met een eigen expo. Nav Haq, geassocieerd directeur Muhka, is bij beide tentoonstellingen betrokken als curator.
Een interview met Nav Haq, geassocieerd directeur M HKA
Mislukte solidariteit
Wat is het thema van deze biënnale?
We leven vandaag in wrede imperialistische tijden. Oost-Europa en het Midden-Oosten maken belangrijke crisissen en conflicten door. Je hebt de Russische invasie in Oekraïne, de brute operatie van Israël in Gaza en de bredere fascistische wending in de wereldpolitiek. De biënnale belicht de rol van het Westen in deze situaties. Hoe verhoudt het Westen zich tot de conflicten in Midden-Oost-Europa?
Afstandelijk, zoals de titel ‘Near East, Far West’ suggereert.
Het is inderdaad niet altijd een positief verhaal. De conflicten in Oekraïne en Gaza tonen de enorme tegenstrijdigheden binnen Europa. Zeker wanneer het gaat om westerse solidariteit: daar zit een sterk hypocriet element in. Dat is een van de redenen waarom dit thema vandaag zo relevant is. Tegelijk zoeken we naar nieuwe mogelijke vormen van solidariteit. Dat vormt de kern van de tentoonstellingen in Warschau en in Antwerpen.
Je cureert de tentoonstellingen op beide plekken?
Vroeger liep de biënnale enkel in Kyiv. Sinds de vorige editie – de eerste sinds de Russische invasie – kiest ze voor een verspreid model, met tentoonstellingen op verschillende plekken in Europa. De centrale tentoonstelling opent in het gloednieuwe Museum of Modern Art in Warschau, dat net werd geopend. Het M HKA werd uitgenodigd om deze openingsexpo mee te cureren, met vijf andere curatoren.
Niet verwonderlijk, door de focus van het M HKA op Eurazië.
De Kyiv Biennial 2025 wordt georganiseerd door L’Internationale, een Europese confederatie van musea, kunstorganisaties en universiteiten waarvan het M HKA één van de oprichters is. We gingen graag in op de uitnodiging omdat we al lang sterk betrokken zijn bij Oekraïne. We hebben veel Oekraïense kunstenaars in de collectie. Voor ons voelde het een logische manier om onze steun te tonen.
Is er een link tussen de expo in Warschau en de tentoonstelling in het M HKA?
In beide tentoonstellingen leggen we actuele naast historische lijnen van de samenwerking bloot: de eerdere contacten en de evolutie van solidariteitsbewegingen. We tonen ook condities van crisis en conflict. In Warschau presenteren we enkele stukken uit de M HKA-collectie, zoals Koka Ramishvili uit Georgië en Saule Suleimenova uit Kazachstan. Parallel tonen we een uitbreiding hier in Antwerpen, met werk van zeven à acht kunstenaars.
Homelands and Hinterlands
De expo in het M HKA kreeg een eigen titel.
Ook daarbij is er een relatie tussen twee gebieden: ‘Homelands and Hinterlands’. Homelands spreekt voor zich: dit is het thuisland waar je woont, werkt en leeft. Hinterlands is een interessant begrip dat zoveel betekent als ‘het land daarachter’. Je hebt de machtscentra, die altijd centraal staan. Maar daarnaast heb je de gebieden die cruciaal zijn omdat ze alles leveren voor die centra: voedsel, energie, arbeid … Hoe staan beiden tegenover elkaar?
Je belicht de wereldconflicten vanuit een ander perspectief?
Het M HKA heeft al heel wat reflecties rond de verschillende conflicten in Midden-Oost-Europa gepresenteerd. Onze relatie met het Midden-Oosten is sterk aanwezig. Toch kan het nog altijd beter. Deze expo kan een manier zijn om nieuwe stappen te zetten voor nog meer engagement richting Midden-Oosten en Palestijnse kunstenaars.
Daarom de logische focus op Palestina.
We tonen het Palestijnse duo Basel Abbas & Ruanne Abou-Rahme, en een werk van de Brits-Palestijnse Mona Hatoum uit onze collectie. Zoals veel Palestijnen leeft zij in ballingschap. Het werk dat we tonen is nooit eerder geëxposeerd in het M HKA. Heel fragiel en mooi, gemaakt met haar eigen haar, dat ze vaak gebruikt in haar praktijk. Zo brengt ze het werk letterlijk terug naar haar lichaam.
Een andere focus ligt op Oekraïne.
Een bijzondere Oekraïense kunstenaar is Davyd Chyckan (1986–2025). Hij besloot naar het front te trekken om zijn land te verdedigen, en daar is hij gesneuveld. Dat maakt de impact van de oorlog plots heel tastbaar. Verder tonen we werk van Anna Zvyagintseva uit Oekraïne, Iman Issa uit Egypte, Ala Savashevich uit Wit-Rusland, Mashid Mohadjerin uit Iran (die in Antwerpen woont) en George Gagoshidze uit Georgië.
Tegen censuur
Verre conflicten leven ook in België, zeker de situatie in Palestina. Bezoekers kunnen emotioneel reageren op de expo. Houden jullie daar rekening mee?
We merken dat het conflict rond Gaza vandaag heel polariserend is. Elk land reageert er anders op. Zo is er in Duitsland en de VS veel censuur, niet alleen van Palestijnse stemmen, maar vaak van kunstenaars uit het hele Midden-Oosten. Dit is helemaal niet oké: kunstenaars moeten kunnen zeggen wat ze willen. De toestand is zo catastrofaal geworden dat we ons hier luidop over moeten uitspreken.
Wat is de rol van een museum in zo’n conflict?
Als culturele instelling moeten wij kunstenaars ondersteunen, zeker als ze op andere plekken geen stem krijgen. Want net zij brengen nieuwe perspectieven en verrijkende inzichten. Vaak wordt de discussie over Gaza en Oekraïne gevoerd op sociale media, maar die platforms, en zelfs het hele politieke debat, zijn vervallen tot polariserende echokamers. Musea bieden iets anders: verdieping en reflectie. Het zijn plaatsen om langer stil te staan bij thema’s die vaak complexer zijn dan je denkt. We geven kunstenaars een forum, waaruit ook langdurige samenwerkingen bloeien.
Het engagement van het M HKA reikt verder dan deze tentoonstelling alleen.
Ja. Eind oktober organiseerden we een forum rond de as Midden-Oosten-Europa. Daarnaast hebben we heel wat publieksbemiddeling rond de expo. En volgend jaar brengen we een nieuwe tentoonstelling specifiek rond de kwestie van censuur over Palestina met externe curatoren Vasıf Kortun en Nadia Radwan. Wist je dat veel mensen monddood worden gemaakt, enkel en alleen omdat ze Palestijn zijn, of uit het Midden-Oosten komen?
‘Homelands and Hinterlands’ gaat over urgente politieke thema’s. Hoe kunnen we politici en beleidsmakers overtuigen de expo te bezoeken?
Dat is de vraag. Helaas bezoeken niet alle politici even vaak tentoonstellingen, zeker niet van hedendaagse kunst. Daarom begrijpen of waarderen ze het soms niet, ook al zijn ze er wel verantwoordelijk voor. Misschien moeten we gewoon al eens beginnen met hen uit te nodigen, om deze expo met open blik te komen bezoeken.
Bekijk ook
Kyiv Biennial 2025: Homelands and Hinterlands
De Kyiv Biennial 2025 strijkt opnieuw neer op verschillende locaties in Europa. In dat kader presenteert het Muhka een groepstentoonstelling, als verlengstuk van de hoofdtentoonstelling in het onlangs geopende Museum voor Moderne Kunst (MSN) in Warschau.
we refuse_d brengt vijftien kunstenaars samen rond de kracht van weigering, veerkracht en gemeenschap. De tentoonstelling reageert op censuur en conflict, en toont nieuw werk dat inzet op solidariteit, erfgoed en herstel. Bovenal is het een ode aan leven.
There Is Nothing Solid About Solidarity
Deze INBOX-presentatie en gelijknamig meerdaags forum laten zien hoe gemeenschappen nieuwe vormen van verbondenheid vinden buiten gevestigde structuren. Kunstwerken maken voelbaar hoe solidariteit en empathie standhouden onder druk, en nodigen uit tot reflectie en dialoog.
