40 jaar vriendschap

Kort na de oprichting van het M HKA in 1985 ontstonden de Vrienden van het M HKA. De vriendenvereniging bestaat nu 40 jaar. Voorzitter Mathieu Pauwels, ondervoorzitter Luc Wauters, bestuurslid Johan Alfasten en M HKA-relatiebeheerder Alexia blikken terug én vooruit. ‘Echte vrienden staan elkaar bij, in goede én moeilijkere tijden.’

Waarom werd de vriendenvereniging opgericht? En wat doet ze precies vandaag?

Luc: “De Vrienden zijn het verlengstuk van het museum. We enthousiasmeren mensen over hedendaagse kunst en wat in en rond het M HKA gebeurt. Leden krijgen een rondleiding bij elke grote expo. Daarnaast zijn er atelierbezoeken, bezoeken aan galeries, andere musea en kunstbeurzen, lezingen en afterworks … Zo’n twee activiteiten per maand. Vaak zijn het ontmoetingen die je op je eentje niet kan regelen.”

Johan: “De motivatie gaat vaak verder dan de activiteiten. Veel mensen worden Vriend uit betrokkenheid: met het museum, de fantastische collectie en de kunstenaars. Je doet het om het museum te steunen. En je maakt er nieuwe vrienden bij, die net als jou een hart hebben voor het M HKA en voor hedendaagse kunst.”

Is dat waarom jullie zelf lid zijn geworden?

Johan: “Ik deed het uit pure sympathie, omdat het M HKA een uniek en inspirerend museum is. De rijke collectie en tentoonstellingen van kunstenaars uit de hele wereld prikkelen, verrassen en dagen je uit om je blik te blijven verruimen. Bovendien is het bijzonder fijn om collectioneurs te bezoeken en hun privécollecties te ontdekken, of een atelier binnen te stappen van bekende én nog onbekende kunstenaars.”

Luc: “Ik was altijd al geïnteresseerd in Oude kunst. Hedendaagse kunst vond ik vaak moeilijker te vatten. Tot ik zo’n 25 jaar geleden stootte op een monumentale installatie van Christian Boltanski. Dat was mijn kennismaking met hedendaagse kunst. En dan was er ook Ernest Van Buynder, lange tijd voorzitter van het M HKA en van de Vrienden. Hij woonde over mijn deur, we spraken regelmatig over het museum. Dankzij hem kwam ik bij de Vrienden terecht.

Mathieu: “Bij mij is het hetzelfde. Ik bezocht wel eens het KMSKA of een klassiek museum op vakantie, maar hedendaagse kunst had ik nooit meegekregen. Tot een goede vriend — Jasper, die mee in het bestuur zit — me in 2018 uitnodigde op een activiteit: een exclusieve rondleiding door de privécollectie van FIBAC in Berchem. Een hele openbaring: een totaal nieuwe wereld ging voor mij open. Ik kan me alles nog scherp voor de geest halen. Ik werd meteen Vriend.”

Doorheen de tijd traden jullie toe tot het bestuur. Wat zijn jullie belangrijkste uitdagingen?

Mathieu: “De grootste uitdaging is verjonging. Hoe trekken we nieuwe leden aan, hoe engageren we hen én blijven ook de huidige leden enthousiast?”

Alexia: “Iedereen heeft vandaag van alles te doen. Uiteraard hoef je niet naar elke activiteit te komen, er zijn ook steunende leden die minder actief zijn. Maar sommigen beginnen dan te twijfelen en vinden het misschien weggesmeten geld. Daarom verlengen ze hun lidmaatschap niet.”

Johan: “Een van onze belangrijkste uitdagingen is begrijpen waarom mensen zich vandaag engageren. Waar onbeperkte museumtoegang vroeger nog een rol speelde, is dat door de Museumpas geen onderscheidend voordeel meer. We richten ons daarom op mensen die zich inhoudelijk willen verdiepen en actief betrokken willen zijn. Wie een oprechte interesse heeft in hedendaagse kunst, vindt bij ons geen passief lidmaatschap, maar een platform voor kennis, ontmoeting en engagement.”

Luc: “We hebben natuurlijk een balans te bewaken. We willen activiteiten die boeiend zijn voor kunstkenners én niet-kenners, voor jongere generaties én wat oudere leden. We gaan op atelierbezoek bij gerenommeerde kunstenaars maar ook bij jonge, beginnende kunstenaars. Sommigen verkiezen de bekende schilders te ontmoeten, anderen zijn benieuwd naar opkomend talent. We willen het programma aantrekkelijk houden voor alle leden.”

Maar de verjonging is al wel ingezet. En daarvoor hebben jullie een enorme troef: een piepjonge nieuwe voorzitter.

Luc: “Vorig jaar ging voorzitter Ernest met pensioen. Veel mensen dachten dat ik hem zou opvolgen als ondervoorzitter. Maar ik vond het boeiender de jongere generatie een kans te geven. We hebben het geluk dat we iemand als Mathieu hebben: hij is amper 32 maar wel iemand die er volledig voor gaat: een prima nieuwe voorzitter.”

Mathieu: “Het is allemaal heel snel gegaan. Ze hebben gewacht tot ik mijn notarieel examen met succes had afgelegd, begin 2024. Daarna nodigden Ernest en Luc mij uit om ‘eens te praten’ en deden ze me het voorstel. En eerlijk: als iets mij interesseert, zit ik graag mee aan de knoppen. Ik was vroeger voorzitter van de studentenvereniging, was en ben nog altijd actief in de Rotaract, en vind het een hele eer om nu voorzitter te zijn van de Vrienden. Luc blijft gelukkig ondervoorzitter, met zijn enorme expertise vormen we samen een goed team om samen het bestuur van de Vrienden te leiden.”

Je hebt een grote leegte op te vullen.

Mathieu: “Die reactie heb ik al vaak gekregen. Ernest heeft het museum én de Vrienden groot gemaakt, hij had ook een gigantisch netwerk. Maar hij is nu over de 80 en wilde de Vrienden een verdere toekomst geven zonder schoonmoeder te hoeven spelen. We mogen hem wel altijd bellen als we hem nodig hebben, daar ben ik heel dankbaar om.”

Johan: “Ernest stond voor een diepe, consequente passie voor kunst en bouwde doorheen zijn leven een uitzonderlijk breed netwerk uit. Vanuit de zijkamers van de politiek, in nauwe relatie met kunstenaars en als beheerder van het kunstpatrimonium van de UAntwerpen, leek alles bij hem in dienst van de kunst te staan. Met Mathieu zetten we vandaag bewust een volgende stap: hij opent de deur naar een nieuwe generatie, ook naar mensen die wel nieuwsgierig zijn naar hedendaagse kunst, maar nog geen vast referentiekader hebben. Het is net in de combinatie van continuïteit en vernieuwing dat we vandaag onze koers bepalen.”

Luc: “Mathieu is erin geslaagd om een groep van zo’n 35 geïnteresseerde dertigers samen te brengen rond hedendaagse kunst. Voor deze ‘youngsters’, tot 39 jaar, organiseren we jaarlijks drie à vier aparte activiteiten. Tijdens die activiteiten hopen we hen te overhalen om mee Vriend te worden.”

Mooi initiatief! Zijn er nog andere nieuwe accenten?

Mathieu: “De meeste activiteiten lopen goed, dus die behouden we: de collectiebezoeken, de atelierbezoeken, de rondleidingen … Daarbovenop zou ik graag weekends organiseren. In 2012 trokken de Vrienden eens naar documenta in Kassel. We organiseerden daarom vorig jaar een weekend naar het Roergebied: eerst naar Museum Folkwang in Essen, daarna naar Insel Hombroich en Langen Foundation in Neuss. Een geslaagd experiment, voor herhaling vatbaar.”

Johan: “Naast de klassieke initiatieven blijven we ook inzetten op een brede en genuanceerde benadering van hedendaagse kunst. Om er één moment uit te lichten: het recente bezoek aan de viewing room van het veilinghuis Phillips was bijzonder sprekend. Hedendaagse kunst wordt vaak benaderd vanuit ideeën, reflectie en betekenis, maar daar werd ook de economische marktwerking tastbaar. Net omdat dit aspect van de kunstwereld meestal achter de schermen blijft, was die transparante inkijk bijzonder boeiend.”

Luc: “We staan ook meer open voor ideeën die uit de groep komen. Zo stelde een youngster voor om op atelierbezoek te gaan bij een pas afgestudeerde Griekse kunstenaar, helemaal aan het begin van zijn loopbaan. Het is mooi dat ook zoiets kan. We willen de leden laten voelen dat ze niet alleen zijn, dat ze ook hun persoonlijk netwerk kunnen vergroten, en hier nieuwe vrienden maken.”

Mathieu: “En we durven ook experimenteren. Onze rondleiding gaat altijd door op een zondag om 11 uur, maar dat is niet ideaal voor jonge gezinnen, dus probeerden we eens een ander tijdstip uit: geen groot succes misschien, maar het idee zat goed. Of we zouden kunnen zorgen voor kinderopvang tijdens een activiteit. Ik zou ook graag eens een diner organiseren in een museumzaal, zoals het KMSKA dat doet en het vroeger ook bij ons gebeurde, maar daar komt veel meer organisatie en geld bij te kijken.”

Over geld gesproken: in sommige musea ligt fondsenwerving aan de basis van de vriendenwerking. Hoe is dat hier?

Mathieu: “Voor fondsenwerving hebben we de Art Lovers (225 euro per jaar) en Art Promotors (650 euro per jaar). Voor hen zijn er aparte activiteiten, zij krijgen ook extra voordelen. Bij de Vrienden draait het zuiver om de passie voor het museum en hedendaagse kunst. Daarom houden we het inschrijvingsgeld ook bewust laag: slechts 45 euro voor één lid of 65 euro voor twee: goedkoop voor zo veel exclusieve activiteiten.”

Alexia: “Met de Art Lovers en Promotors bekijken we hoe we een wisselwerking met de Vrienden kunnen opzetten. Uiteindelijk gaat het om allemaal mensen die samen achter het M HKA staan. Bij de Vrienden willen we zoveel mogelijk barrières wegwerken, ook de financiële. Veel mensen houden van hedendaagse kunst maar kunnen vaak niet op hun eentje een rondleiding volgen of bij een kunstenaar aankloppen. Hier kan dat wel.”

Luc: “Fondswerving was nooit onze grootste ambitie. Toch hebben we voor lange tijd jaarlijks voor 10.000 euro een kunstwerk of een paar kleinere werken aangekocht, die we aan het museum schonken. Daar waren heel mooie dingen bij, vaak omdat de kunstenaars een geste deden. Zo schonk Jan Hendrickx ons een werk waarvan een ander exemplaar op een veiling aan 100.000 euro was verkocht.”

In oktober viel er een spreekwoordelijke bom op het M HKA. Wat doet dit met de Vrienden? Wat zijn jullie ambities in de komende jaren?

Mathieu: “De toekomst van het M HKA is onzeker, maar als Vrienden blijven we voor 100 percent achter het museum staan. We focussen op waar we wél vat op hebben, en dat is onze eigen werking. We willen daarom blijven groeien om het draagvlak voor het M HKA te verbreden.”

Johan: “De gebeurtenissen van oktober hebben bij de Vrienden veel bezorgdheid losgemaakt, maar ook een sterk gevoel van verantwoordelijkheid. We kunnen niet stil blijven bij wat er op het spel staat: het voortbestaan van M HKA als museum voor hedendaagse kunst In Antwerpen. Onze ambitie voor de komende jaren is dan ook helder en onveranderd: blijven ijveren voor het behoud van het M HKA als volwaardig museum, uit zorg voor de toekomst — voor kunstenaars, publiek en stad. We willen een constructieve dialoog stimuleren met alle betrokkenen en blijven bouwen aan een sterke verbinding tussen het museum en de lokale en internationale kunstgemeenschap. Tegelijk blijven we, zoals altijd, het M HKA actief ondersteunen met inhoudelijke activiteiten en engagement. Dat beschouwen we vandaag meer dan ooit als onze opdracht.”

Alexia: “Mijn persoonlijke ambitie is de Vrienden dichter bij de museumwerking te betrekken. Het zou fijn zijn als meer medewerkers van het museum de Vrienden kennen, en als de Vrienden mee als eersten worden ingelicht over bepaalde beslissingen. Uiteindelijk zijn het de ambassadeurs van het museum. We zouden ook meer rondleidingen achter de schermen kunnen organiseren.”

Luc: “De Vrienden maken met hun lidmaatschap een statement dat ze het M HKA, met zowel de M van museum als de HK van hedendaagse kunst als de A van Antwerpen significant vinden. Met onze werking, die we strikt aanhouden, bevestigen we dit statement en benadrukken we het levensnoodzakelijk karakter van het M HKA zowel voor de stad als voor de kunstwereld. Ik kijk daarbij uit naar nieuwe leden en wens daarvoor ook activiteiten te organiseren.”

Mathieu: “Dit is iets wat we nu doen met de youngsters en waar ik ook in geloof. Die Aha-Erlebnis die ik zelf heb ervaren die eerste keer, wens ik ook veel anderen toe, zodat ook hun ogen opengaan en zij de fascinerende wereld van de hedendaagse kunst ontdekken. Voor de bestaande leden hoop ik dat we de samenhorigheid nog verder kunnen versterken, door na een activiteit samen te gaan eten of zo. Dat schept altijd een nog sterkere band.”