Vivi Touloumidi — Pharmakos. Versiering als maatschappelijk instrument

+++ Deze expo liep van 9 december 2022 t/m 8 januari 2023. +++

In het oude Griekenland was ‘Pharmakos’ een individu dat bij consensus door de gemeenschap werd gekozen. Als middel om de stad te zuiveren werd deze persoon ofwel geofferd ofwel verbannen uit zijn streek. Zijn ballingschap werd gezien als een catharsis voor de hele gemeenschap. Dit gebruik is gerelateerd aan het historische ritueel van de ‘zondebok’, een begrip dat nog altijd wordt gebruikt voor een groep of individu dat in tijden van sociale conflicten en crisis ongegrond de schuld krijgt. De term pharmakon (in het Grieks φάρμακον) kan zowel remedie als gif betekenen.

De tentoonstelling ‘Pharmakos’ onderzocht dit maatschappelijk fenomeen door de lens van ‘versiering’. Het vertrekpunt van de tentoonstelling was het archiefonderzoek dat de kunstenares voornamelijk in het Bundesarchiv in Berlijn deed. Ze bestudeerde ambtelijke documenten uit de periode van de Tweede Wereldoorlog waarin nazi-bureaucraten onderzochten welke insignes op het lichaam konden worden gedragen om identificatie in de concentratiekampen te systematiseren. Deze kentekens deelden de verschillende lichamen in volgens het waardensysteem en de hiërarchische logica van het naziregime en zijn bondgenoten. Hiervoor werd gebruik gemaakt van kleurcodes die de mensen herkenbaar maakten als ongewenst of gewenst in de maatschappij.

Vivi Touloumidi stelde vast dat er vandaag in de hele wereld gelijkaardige denkpatronen opduiken die eens te meer het zelfbeschikkingsrecht op de helling zetten. Ze onderzocht daarom versiering als actieve methode om die sociale ontwrichting, repressie en stigmatisering in de publieke ruimte aan te klagen. Touloumidi eigende zich de stigmatiseringstekens uit WOII toe en ondermijnde ze door er draagbare sieraden van te maken die aansloten bij een praktijk van creatief verzet. Deze ontwerpen of statements getuigden van de veerkracht en emancipatie van het vrouwelijke en het maatschappelijke lichaam.

Versiering werd hier gebruikt als instrument voor empowerment en articulatie van afwijkende meningen en levenswijzen.